Tijdens de viering van het vijftienjarig bestaan van de Cyber Security Raad (CSR) stond de vraag centraal in hoeverre Nederland cyberweerbaar kan blijven in een tijd van AI-gestuurde aanvallen en hybride dreiging. Oekraïne, dat al jaren met grootschalige cyberaanvallen te maken heeft, kan daarbij als lichtend voorbeeld dienen: Andrii Droniuk, vice-minister van Buitenlandse Zaken van Oekraïne, illustreerde hoe krachtig die samenwerking tussen overheid, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers in extreme situaties eruit dient te zien. De boodschap was helder: sectoren kunnen weerbaarheid en innovatie op het gebied van cybersecurity niet afzonderlijk van elkaar bereiken.
Andrii Droniuk, vice-minister van Buitenlandse Zaken van Oekraïne
Het 15-jarig lustrum werd samen met ongeveer honderd gasten uit overheid, bedrijfsleven en wetenschap gevierd met een speciaal evenement met als thema ‘Past Practice to Future Resilience’.
Van just-in-time naar just-in-case
Marc Kuipers, Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid en covoorzitter van de CSR, schetste welke verschuivingen Nederland moet ondergaan om een cyberweerbare rechtsstaat te blijven in de toekomst. “De CSR-adviezen hebben nieuwe ontwikkelingen onder de aandacht van de politiek gebracht en geleid tot concrete maatregelen. Nu staan we op een kantelpunt: met opkomende technologieën en AI-gestuurde cyberaanvallen ontstaat een serieuze dreiging voor de nationale veiligheid. Nederland moet zijn digitale weerbaarheid versterken, want ons land is op dit moment nog onvoldoende voorbereid op een nieuwe generatie cyberaanvallen waarin AI als wapen wordt gebruikt. We moeten veranderen van een ‘just-in-time economy’ naar een ‘just-in-case society.”
Nederland heeft alles effectief en efficiënt geregeld, licht Kuipers toe, wij vertrouwen op vrije handel, marktwerking en een open economie. “Dat maakt Nederland efficiënt, maar ook kwetsbaar. We moeten naar een just-in-case society, waarbij Nederland weerbare systemen opzet met extra beveiliging en monitoring, door afhankelijkheden te verminderen en te streven naar digitale autonomie. De kracht van een open economie in combinatie met een versterkte verdediging van onze nationale belangen en nationale veiligheid moet de missie zijn. Daar moeten we allemaal in investeren.”
Proactief opsporen
Andrii Droniuk, vice-minister van Buitenlandse Zaken en Chief Digital Transformation Officer schetst de realiteit van een land in oorlog waarbij het vele cyberaanvallen vanuit Rusland te verwerken krijgt. Droniuk somt op: een grootschalige cyberaanval in 2023 op de grootste telecommunicatie aanbieder van Oekraïne, Kyivstar; een grote aanval op de systemen van het ministerie van Justitie in 2024 en, in 2025, een grootschalige aanval op het Oekraïense spoorwegsysteem. Ook de kritieke infrastructuur werd aangevallen, gericht op het verstoren van de logistiek. “Hier bleef de schade beperkt. Er ging geen kritieke data verloren en de verstoringen waren tijdelijk. Doordat de systemen niet met het internet verbonden waren, bleven gevoelige gegevens buiten bereik van de aanvallers.” Het herstel was grondig: er werd een uitgebreide kwetsbaarheidsanalyse uitgevoerd en alles werd op meerdere niveaus geverifieerd. Binnen enkele weken waren de diensten grotendeels weer operationeel.
De lessen uit Oekraïne zijn duidelijk: het proactief opsporen van kwetsbaarheden is cruciaal. Oekraïne hanteert daarbij Business Continuity Management: het continu in kaart brengen van dreigingen en van de gevolgen die deze hebben voor een organisatie wanneer ze zich daadwerkelijk voordoen. Ook coördinatie en samenwerking tussen verschillende partijen zijn onmisbaar.
Gemeenschappelijke dreiging
Droniuk sprak zijn zorgen uit voor de toekomst: “Rusland vormt een gemeenschappelijke cyberdreiging voor Europa, die zich actief richt op schade aan overheden en democratische instituties. Het land heeft een veelomvattend geavanceerd cybersysteem ontwikkeld, zet dit ook daadwerkelijk grootschalig in en werkt daarbij samen met andere autoritaire actoren, zoals Noord-Korea. Daarnaast kan een aanval op één knooppunt gevolgen hebben die verder reiken dan het oorspronkelijke doelwit.”
Droniuk eindigt met een krachtige boodschap: “Geen enkel land kan zich alleen weren zonder samenwerking. Het is essentieel dat overheid, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers samenwerken om zich voor te bereiden op crises, erop te reageren en ervan te herstellen. Het tekort aan cybertalent blijft een worsteling, en het versneld opleiden van specialisten is een terrein waarin Oekraïne en Nederland kunnen investeren. Ook om dat proces te versnellen is samenwerking onvermijdelijk.”
Veerkracht als mentaliteit
Marc Kuipers: “Waar Nederland zich misschien in een grijze zone van oorlog bevindt, wordt Oekraïne daadwerkelijk geconfronteerd met een existentiële dreiging. We zijn trots op de krachtige steun die Nederland biedt aan Oekraïne, maar Nederland kan ook nog veel van Oekraïne leren. Oekraïne is ongeëvenaard in het verbinden van maatschappelijke en militaire veerkracht met technologische innovatie. Veerkracht als mentaliteit is daarbij slechts een deel van de oplossing. Innovatie is daarbij noodzakelijk en onmisbaar, zoals Oekraïne dagelijks laat zien.”